Obecność szkodników w magazynie zbożowym najlepiej wykrywać przez połączenie regularnych oględzin, kontroli próbek ziarna i odpowiednio dobranych pułapek. Wynik jednej pułapki nie pokazuje jednak automatycznie, jak silnie zasiedlona jest cała partia. Po wykryciu owadów trzeba ustalić miejsce ich występowania, sprawdzić ziarno i warunki przechowywania, a następnie dobrać dalsze postępowanie do sytuacji.
Dlaczego warto sprawdzać ziarno także zimą?
Szkodniki magazynowe mogą pozostać w resztkach starego ziarna, szczelinach budynku i trudno dostępnych elementach wyposażenia. Część z nich przemieszcza się między ziarnami, inne rozwijają się wewnątrz ziarniaków albo w zanieczyszczeniach. Dlatego czysta powierzchnia pryzmy nie daje pewności, że cała partia jest wolna od owadów.
Kontrola ma znaczenie również po zbiorach, gdy magazyn wydaje się stabilny. Należy obserwować nie tylko szkodniki, lecz także temperaturę, wilgotność i stan konstrukcji obiektu. Miejscowe zawilgocenie czy nagrzewanie może wskazywać na problem wymagający osobnego wyjaśnienia. Przydatnym uzupełnieniem jest regularna ocena, jak przebiega schładzanie ziarna w silosie.
Co może wskazywać na obecność szkodników?
Sygnałem do dokładniejszej kontroli są żywe owady w próbce, na podłodze lub w pobliżu urządzeń transportowych. Uwagę powinny zwrócić także uszkodzone ziarniaki, drobny materiał i pył, przędza na powierzchni ziarna oraz nietypowy zapach. Żaden z tych objawów samodzielnie nie przesądza jednak o gatunku ani skali problemu.
Na przykład drobne zanieczyszczenia mogą pochodzić ze zbioru lub transportu, a uszkodzenia ziarniaków mogą mieć różne przyczyny. Z kolei larwy niektórych owadów rozwijają się wewnątrz ziarna, więc oględziny jego powierzchni mogą ich nie ujawnić. W razie wątpliwości warto przekazać próbkę do identyfikacji specjaliście lub laboratorium, po wcześniejszym uzgodnieniu sposobu jej pobrania i transportu.
Jak pobierać próbki do kontroli?
Próbka powinna odpowiadać partii, której dotyczy decyzja. Ziarno w magazynie nie zawsze jest jednorodne: owady i zanieczyszczenia mogą skupiać się miejscowo, a warunki przy ścianie różnić się od tych w środku masy. Dlatego należy sprawdzać kilka bezpiecznie dostępnych miejsc i, tam gdzie pozwala na to wyposażenie, różne głębokości.
- Oznacz magazyn lub komorę oraz partię ziarna, którą obejmuje kontrola.
- Wybierz punkty pozwalające porównać różne części składowanej masy; osobno potraktuj miejsce budzące podejrzenia.
- Pobierz materiał czystym sprzętem, zgodnie z jego przeznaczeniem i instrukcją użytkowania.
- Zapisz datę, miejsce pobrania i obserwacje, a próbkę zabezpiecz przed pomyleniem z inną partią.
- Jeżeli wynik ma być podstawą rozliczenia lub badania laboratoryjnego, wcześniej uzgodnij z odbiorcą albo laboratorium wymaganą procedurę.
Nie należy wchodzić do silosu ani na niestabilną powierzchnię ziarna, aby sięgnąć do kolejnego punktu. Nie wolno też próbować rozbijać zatorów przez wejście do zbiornika. Próbkowanie trzeba zaplanować z wykorzystaniem bezpiecznie dostępnych punktów i właściwego sprzętu. Jeżeli podejrzana jest partia przy ścianie, zobacz również, co może oznaczać zbrylanie ziarna przy ścianie silosu.
Sito i oględziny próbki: co można nimi wykryć?
Przesianie niewielkiej próbki przez sito dobrane do wielkości ziarna pozwala oddzielić część drobnych owadów i zanieczyszczeń. Odsiany materiał trzeba obejrzeć w dobrym świetle, najlepiej także pod lupą. Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy opisuje tę metodę jako sposób wykrywania szkodników poruszających się między ziarnami.
Wynik ujemny nie dowodzi, że w całej partii nie ma szkodników. Owady mogły nie trafić do próbki, a formy rozwijające się wewnątrz ziarniaków nie muszą być widoczne podczas zwykłego przesiewania. Dlatego oględziny należy powtarzać i łączyć z innymi metodami kontroli. Próbki przeznaczonej do badań rozjemczych nie warto samodzielnie dzielić ani przetwarzać bez uzgodnienia procedury z laboratorium.
Pułapka w ziarnie a pułapka feromonowa
Pułapki umieszczane w ziarnie służą do wykrywania szkodników przemieszczających się między ziarnami. Dobiera się je do warunków magazynu i sprawdza zgodnie z instrukcją producenta. Wyniki warto przypisać do konkretnych punktów, ponieważ różnice między nimi pomagają zdecydować, gdzie przeprowadzić dokładniejsze oględziny.
Pułapki feromonowe wykorzystuje się do wykrywania określonych owadów w przestrzeni magazynu. Ich zastosowanie zależy od rodzaju przynęty i gatunku, do którego jest ona przeznaczona. Złapany owad jest sygnałem obecności szkodnika w obiekcie, ale nie oznacza jeszcze, że można na tej podstawie określić stopień zasiedlenia całej partii ziarna.
Przy porównywaniu odczytów znaczenie mają czas ekspozycji, położenie i stan pułapki oraz termin wymiany przynęty. Wynik z pułapki pozostawionej na inny okres lub przeniesionej w nowe miejsce nie jest wprost porównywalny z poprzednim. Brak odłowu także nie daje pewności, że w magazynie nie ma innych gatunków albo szkodników znajdujących się poza zasięgiem danej pułapki.
Jak prowadzić zapis kontroli?
Prosty rejestr ułatwia zauważenie zmian i rozmowę z odbiorcą ziarna lub specjalistą. Dla każdej kontroli zapisz datę, oznaczenie partii, miejsce pobrania próbki lub numer pułapki, zastosowaną metodę oraz wynik. Jeżeli rozpoznanie gatunku nie jest pewne, zapisz to zamiast przypisywać owada do konkretnej grupy na podstawie podobieństwa.
Warto zachować także informacje o temperaturze i wilgotności ziarna, jeśli były mierzone, wraz z miejscem pomiaru i użytym urządzeniem. Przy rozbieżnych odczytach pomocne będzie sprawdzenie, dlaczego wilgotnościomierz pokazuje różne wyniki dla tej samej partii. Zapis pomiarów nie zastępuje jednak kontroli obecności owadów.
Co zrobić po znalezieniu owadów?
Najpierw oznacz miejsce i partię, w której je wykryto, oraz powstrzymaj się od mieszania jej z innym ziarnem do czasu wyjaśnienia sytuacji. Sprawdź również sąsiednie, bezpiecznie dostępne miejsca, resztki produktu i urządzenia mające kontakt z ziarnem. Jeżeli partia ma być sprzedana, uzgodnij z odbiorcą sposób oceny i pobrania próbek.
Nie każda obserwacja wymaga takiego samego działania. Istotne są identyfikacja organizmu, jego obecność w samym ziarnie, przeznaczenie partii i warunki magazynu. W przypadku potwierdzenia problemu dobór metody ograniczania szkodników warto omówić ze specjalistą. Zabiegi gazowe i inne prace wymagające odpowiednich kwalifikacji należy powierzyć uprawnionym wykonawcom; nie należy samodzielnie otwierać, wietrzyć ani przemieszczać materiału objętego takim zabiegiem wbrew ich instrukcjom.
Jeśli wyniki oceny u odbiorcy i w laboratorium są różne, znaczenie ma pochodzenie i sposób zabezpieczenia obu próbek. Pomaga wtedy porównanie dokumentów opisane w poradniku o rozbieżnych wynikach próby ziarna do skupu.
Jak ograniczyć ryzyko w kolejnym sezonie?
Po opróżnieniu magazynu usuń pozostałości ziarna i pyłu z dostępnych miejsc, uwzględniając również otoczenie urządzeń transportowych. Sprawdź szczelność budynku, stan opakowań i miejsca, w których mogą gromadzić się resztki. Prace przy urządzeniach wykonuj po ich zatrzymaniu i zabezpieczeniu zgodnie z instrukcją, a dostęp do miejsc niebezpiecznych pozostaw osobom z odpowiednim przygotowaniem.
Przed przyjęciem kolejnej partii ustal, jak będzie oznaczona i gdzie znajdą się punkty kontroli. Oddzielne zapisy dla poszczególnych partii ułatwią późniejsze ustalenie źródła problemu. Po napełnieniu magazynu wróć do regularnych oględzin, zamiast zakładać, że jednorazowe sprzątanie wyeliminowało potrzebę monitoringu.
Źródła
- Instytut Ochrony Roślin – PIB: metody wykrywania i monitoringu szkodników w magazynach
- Instytut Ochrony Roślin – PIB: metodyka integrowanej ochrony magazynów zbożowych
- WIORiN w Poznaniu: ochrona przechowywanych płodów rolnych
