Wsiąkanie wody w glebę można porównać za pomocą otwartego pierścienia, odmierzonej ilości wody i stopera. Czas potrzebny na wniknięcie wody pokaże, czy badane miejsca różnią się przy podobnych warunkach pomiaru. Próba nie ustala jednak sama przyczyny zastoin ani nie mówi, ile wody pozostanie dostępne dla roślin. Wynik trzeba zestawić z wilgotnością gleby, jej budową i historią pola.
Co pokazuje próba wsiąkania?
Infiltracja to wnikanie wody z powierzchni do gleby. Jeżeli deszcz pada szybciej, niż gleba przyjmuje wodę, na powierzchni mogą tworzyć się zastoiska lub spływ. To, jak szybko woda wnika, zależy między innymi od wilgotności przed opadem, uziarnienia, struktury i ciągłości porów, a także od stanu samej powierzchni.
Próba pierścieniowa polega na wlaniu wody do cylindra osadzonego płytko w glebie i zmierzeniu czasu jej wsiąkania. Jest przydatna przede wszystkim do porównywania miejsc na jednym polu: na przykład pasa po kołach maszyny i sąsiedniej części o podobnej glebie, ale bez widocznych kolein. Pojedynczy pomiar z niewielkiej powierzchni nie opisuje całej działki.
Wsiąkanie nie jest tym samym co retencja, czyli zatrzymywanie wody w glebie. Woda może szybko znikać z powierzchni, a mimo to znaczna jej część może przemieścić się głębiej. Z kolei wolniejsze wsiąkanie nie oznacza automatycznie, że gleba zapewni roślinom wystarczający zapas wody. Wyjaśnienie pojęcia retencji glebowej przedstawia serwis Retencja na portalu gov.pl.
Gdzie wykonać pomiar?
Najpierw wybierz miejsca, których porównanie odpowie na konkretne pytanie. Jeśli na fragmencie pola długo stoi woda, zbadaj zarówno ten obszar, jak i pobliskie miejsce bez zastoin. Zwróć uwagę, czy oba mają zbliżone położenie, rodzaj gleby i historię użytkowania. Porównanie lekkiej górki z ciężkim zagłębieniem może pokazać dużą różnicę, ale nie pozwoli przypisać jej wyłącznie przejazdom maszyn.
W każdym obszarze wykonaj kilka oddzielnych pomiarów, zachowując ten sam sposób postępowania. Unikaj miejsc po pryzmach, kretowisk, obrzeży pola i innych punktów nietypowych, chyba że właśnie je chcesz zbadać. Zaznacz lokalizacje na szkicu albo w aplikacji polowej. Przy kolejnej kontroli znajdziesz ten sam obszar, ale nie wykonuj ponownego pomiaru w otworze po poprzednim pierścieniu.
Przed rozpoczęciem zanotuj ostatnie opady, przybliżony stan uwilgotnienia, pokrycie powierzchni oraz ostatni zabieg uprawowy. Nie porównuj bez zastrzeżeń pomiaru na glebie świeżo przesuszonej z wynikiem uzyskanym po długotrwałym deszczu. Jeśli pole ma kilka wyraźnie odmiennych części, pomocne będzie wcześniejsze wyznaczenie stref na podstawie obserwacji gleby i map pola.
Jak przeprowadzić prostą próbę pierścieniową?
Potrzebne będą sztywny pierścień otwarty z obu stron, miarka do wody, stoper, linijka oraz notatnik. Można użyć czystego metalowego cylindra o znanej średnicy. Do wszystkich porównań stosuj ten sam pierścień i tę samą ilość wody. Posługuj się rękawicami i unikaj ostrej krawędzi.
- Wybierz niewielką, możliwie równą powierzchnię. Usuń luźne resztki, które przeszkadzają w osadzeniu pierścienia, ale nie spulchniaj ani nie wyrównuj gleby wewnątrz niego.
- Osadź pierścień pionowo i płytko w glebie, na jednakową głębokość w kolejnych punktach. Powinien przylegać do podłoża na całym obwodzie. Nie prowadź próby na zamarzniętej glebie ani tam, gdzie nie można go osadzić bez wyraźnego naruszenia powierzchni.
- Odmierz jednakową objętość wody. Wlej ją ostrożnie, tak aby strumień nie rozmył powierzchni. Można wlać wodę na folię ułożoną wewnątrz pierścienia, a następnie delikatnie ją usunąć i uruchomić stoper, gdy woda zetknie się z glebą.
- Zatrzymaj pomiar, gdy na powierzchni wewnątrz pierścienia nie będzie już widocznej stojącej wody. Zapisz czas oraz wszelkie obserwacje, na przykład pęknięcia gleby lub nierówne przyleganie pierścienia.
- Wykonaj pomiary w pozostałych miejscach według tej samej procedury. Jeżeli woda nie wsiąknie w czasie przeznaczonym na badanie, zapisz czas obserwacji i informację, że część wody pozostała na powierzchni.
Opis terenowej próby pierścieniowej wraz ze sposobem ograniczania rozmywania gleby podaje amerykańska służba ochrony zasobów naturalnych NRCS. Na potrzeby porównań w gospodarstwie szczególnie ważne jest konsekwentne stosowanie jednej metody, a nie dopasowywanie wyniku do uniwersalnego progu.
Jak porównać wyniki i czego z nich nie wyciągać?
Załóżmy, że w kilku punktach wlano taką samą ilość wody do pierścienia o tej samej średnicy. W jednym obszarze woda zwykle znikała szybciej niż w drugim. Taka powtarzająca się różnica uzasadnia dokładniejsze obejrzenie gleby, ale nie dowodzi jeszcze, że przyczyną jest podeszwa płużna albo niedrożny dren. Znaczenie może mieć także inna wilgotność początkowa, szczelina, kanał po korzeniu lub różnica w powierzchniowej warstwie gleby.
Pierwsza porcja wody trafiająca na suchą glebę może wsiąkać inaczej niż następna, ponieważ warunki wilgotnościowe zmieniają się w trakcie próby. Jeżeli wykonujesz również drugi pomiar w tym samym pierścieniu po wsiąknięciu pierwszej porcji, zapisuj go oddzielnie i stosuj identyczną procedurę we wszystkich punktach. Nie mieszaj czasów pierwszego i drugiego zalania w jednym porównaniu.
Woda w próbie z pojedynczym pierścieniem przemieszcza się nie tylko w dół, lecz także na boki. Dlatego wynik ma charakter terenowego wskaźnika, a nie dokładnego pomiaru przepuszczalności całego profilu. Szczególnie szybkie zniknięcie wody w jednym punkcie może wynikać z miejscowej szczeliny; powtórzenie próby obok pomaga sprawdzić, czy obserwacja się powtarza.
Co sprawdzić, gdy woda wsiąka wolno?
Obejrzyj powierzchnię: czy występuje skorupa, ślady kół, nierozłożone resztki albo zamulenie po spływie? Następnie porównaj budowę gleby i rozwój korzeni w badanym miejscu oraz w części pola bez problemu. Próba szpadlowa gleby pozwala przyjrzeć się warstwom, porom i korzeniom, choć sama również nie zastępuje specjalistycznej diagnostyki.
Jeśli zastoiska pojawiają się po intensywnych opadach, sprawdź także ukształtowanie terenu i to, czy woda nie napływa z sąsiedniej części pola. Znaczenie może mieć nasycenie gleby wodą w głębszych warstwach. Osobny przegląd przyczyn i obserwacji opisano w materiale o zastoiskach wodnych po jesiennych opadach.
Na polu zdrenowanym wolne wsiąkanie przy powierzchni i niesprawność odwodnienia to różne zagadnienia, które mogą występować jednocześnie. Warto zestawić obserwacje z informacjami o odpływie i stanem wylotów; więcej o tym, jak ocenić drenaż po ulewie, znajduje się w osobnym poradniku.
Jak wykorzystać obserwacje w kolejnych sezonach?
Nie podejmuj decyzji o głębokim spulchnianiu wyłącznie na podstawie jednego wolnego pomiaru. Najpierw ustal, czy ograniczenie jest powierzchniowe, czy występuje głębiej, oraz w jakich warunkach powstało. Zabieg wykonany na zbyt mokrej glebie może pogorszyć jej strukturę. Dobór działań zależy od stanowiska, następstwa upraw i możliwości ograniczenia przejazdów w niekorzystnych warunkach.
W kolejnych latach warto zachować notatki o opadach, zabiegach, resztkach roślinnych i miejscach przejazdu. Porównuj wyniki z podobnej pory roku i przy możliwie zbliżonej wilgotności. Okrywa roślinna i resztki mogą ograniczać bezpośrednie oddziaływanie deszczu na powierzchnię, a sposób użytkowania wpływa na jej stan. O powiązaniu zagospodarowania pola ze spływem i gospodarowaniem wodą pisze Centrum Doradztwa Rolniczego.
Próba jest najbardziej użyteczna jako część dłuższej obserwacji: pomaga wybrać miejsca do dokładniejszego sprawdzenia i ocenić, czy różnice między fragmentami pola utrzymują się w kolejnych pomiarach.
