Przydatność wody do nawadniania ocenia się na podstawie jej składu, sposobu podawania i wymagań uprawy, a nie samego wyglądu. Na początek warto ustalić z laboratorium zakres badania obejmujący odczyn, przewodność elektryczną oraz składniki istotne dla gleby, roślin i instalacji. W produkcji świeżych owoców i warzyw osobno trzeba uwzględnić jakość mikrobiologiczną wody. Próbkę należy pobrać według instrukcji laboratorium, z miejsca reprezentatywnego dla rzeczywiście używanego źródła.
Dlaczego warto zbadać wodę przed sezonem?
Woda ze studni, rzeki czy zbiornika może wyglądać podobnie, a różnić się zawartością rozpuszczonych soli i innych składników. Nawadnianie dostarcza je do gleby razem z wodą. Znaczenie ma nie tylko stężenie w próbce, ale też ilość wody podana w sezonie, przepuszczalność gleby, opady i możliwość odpływu nadmiaru wody.
Badanie przydaje się szczególnie przed uruchomieniem nowego ujęcia, zmianą źródła wody lub założeniem plantacji wieloletniej. Warto je rozważyć także wtedy, gdy na powierzchni gleby pojawia się osad, w instalacji odkładają się zanieczyszczenia albo rośliny słabiej rosną mimo nawadniania. Żaden z tych objawów nie dowodzi jednak samodzielnie, że przyczyną jest skład wody.
Jeżeli podejrzewasz nagromadzenie soli w strefie korzeniowej, zestaw wynik wody z badaniem zasolenia gleby. Woda i gleba są odrębnymi materiałami: wynik przewodności jednego nie jest wynikiem drugiego.
Jakie parametry zamówić w laboratorium?
Zakres analizy dobiera się do źródła wody i problemu, który gospodarstwo chce rozwiązać. Przed zleceniem podaj laboratorium gatunek uprawy, rodzaj gleby, sposób nawadniania oraz informację, czy woda będzie miała kontakt z częścią roślin przeznaczoną do zbioru. Podstawą rozmowy mogą być następujące parametry:
- Przewodność elektryczna wody, czyli EC – wskaźnik związany z ilością rozpuszczonych w niej soli. Nie pokazuje jednak, jakie konkretnie jony odpowiadają za wynik.
- pH – informuje o odczynie wody. Samo nie wystarcza do oceny zasolenia ani skłonności całej instalacji do tworzenia osadów.
- Sód, wapń i magnez – ich wzajemne proporcje pomagają ocenić możliwy wpływ wody na właściwości gleby. Laboratorium lub doradca może na ich podstawie obliczyć wskaźnik SAR, czyli współczynnik adsorpcji sodu.
- Chlorki, siarczany, węglany i wodorowęglany – uzupełniają obraz składu chemicznego; znaczenie poszczególnych składników zależy od ich stężenia i wrażliwości uprawy.
- Żelazo, mangan i zawiesina – mogą mieć znaczenie przy ocenie osadów i doborze filtracji w systemie nawadniania.
W razie potrzeby zakres można rozszerzyć, na przykład o azotany lub bor. Nie ma jednej listy badań jednakowo przydatnej dla każdego gospodarstwa. Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa wskazuje, że ocenę wody należy łączyć z warunkami użytkowania, a nie opierać wyłącznie na pojedynczej liczbie.
Jak pobrać reprezentatywną próbkę?
Najpierw skontaktuj się z laboratorium. Ustal wymagane pojemniki, objętość próbki, sposób pobrania, termin dostarczenia oraz to, czy laboratorium samo powinno pobrać materiał. Szczególnie ważne jest to przy badaniach mikrobiologicznych: pojemnik i sposób postępowania muszą odpowiadać wymaganej metodzie. Nie należy zakładać, że butelka użyta do analizy chemicznej nadaje się również do takiego badania.
Wybierz punkt odpowiadający pytaniu, na które ma odpowiedzieć wynik. Jeśli chcesz poznać skład wody ze studni, uzgodnij z laboratorium pobranie z punktu zasilanego przez to ujęcie. Jeśli sprawdzasz wodę docierającą do plantacji, znaczenie może mieć również punkt za filtrem lub zbiornikiem. Próbki z różnych punktów oznacz i badaj oddzielnie, chyba że laboratorium zaleci inaczej.
Na etykiecie i w zleceniu zapisz źródło, punkt i datę pobrania oraz rodzaj planowanego badania. Zanotuj też warunki, które mogą pomóc w interpretacji, na przykład intensywny opad, zmianę źródła zasilania albo dłuższą przerwę w pracy instalacji. Próbkę dostarcz w terminie i warunkach wskazanych przez laboratorium. Wynik opisuje wodę w czasie i miejscu pobrania, a nie każdą sytuację w całym sezonie.
Jak odczytać wynik EC i SAR?
Przewodność elektryczna pomaga porównywać próbki wody z tego samego źródła oraz ocenić możliwe obciążenie solami. Przy porównaniu sprawdź jednostki i temperaturę odniesienia podane na sprawozdaniu. EC wody nie jest tym samym co EC wyciągu z gleby: badania dotyczą różnych próbek i mogą być wykonywane różnymi metodami.
SAR opisuje proporcję sodu do wapnia i magnezu. Przy ocenie ryzyka pogorszenia wsiąkania nie powinno się interpretować go w oderwaniu od przewodności wody i właściwości gleby. Znaczenie mają również sposób nawadniania, ilość opadów, ukształtowanie pola i istniejące ograniczenia odpływu. Sam wskaźnik nie potwierdza, że słabe wsiąkanie na konkretnym polu jest spowodowane sodem.
W obserwacji stanowiska pomocna może być porównawcza próba wsiąkania wody w glebę. Jej wynik warto zestawić z oględzinami profilu, historią przejazdów oraz badaniami laboratoryjnymi, zamiast przypisywać różnice wyłącznie jakości wody.
Osady i nierówne podlewanie: co sprawdzić?
Brunatny osad lub zmniejszony przepływ w przewodach są sygnałem do sprawdzenia instalacji, ale nie wskazują automatycznie jednego składnika wody. Przyczyną ograniczonego wydatku mogą być cząstki stałe, osady, rozwój błon biologicznych albo problemy z ciśnieniem. Znaczenie mają konstrukcja filtrów, warunki pracy i zalecenia producenta systemu.
Woda pobrana przed filtrem i za filtrem może pomóc odpowiedzieć na różne pytania, dlatego plan pobrania warto wcześniej uzgodnić z laboratorium. Równolegle sprawdź dokumentację instalacji i zapisuj, w których częściach plantacji występują objawy. Przydatny jest także pomiar wydatku emiterów w różnych miejscach plantacji. Środków do czyszczenia ani ich dawek nie dobieraj na podstawie samej barwy osadu.
Kiedy uwzględnić badanie mikrobiologiczne?
Przy produkcji świeżych owoców i warzyw istotne są źródło wody, sposób jej podania oraz to, czy może zetknąć się z częścią roślin przeznaczoną do spożycia. Inaczej ocenia się na przykład ryzyko związane z wodą podawaną bezpośrednio na owoce, a inaczej wodę doprowadzaną do gleby. Zakres i częstotliwość kontroli należy dopasować do sytuacji gospodarstwa i uzgodnić z właściwym laboratorium.
Powódź, silne opady lub możliwe zanieczyszczenie ujęcia mogą uzasadniać dodatkowe pobranie próbki. Dobry wynik sprzed takiego zdarzenia nie potwierdza jakości wody po nim. Jeżeli istnieje podejrzenie zanieczyszczenia, należy ustalić dalsze postępowanie z właściwą instytucją lub specjalistą i laboratorium.
Jak wykorzystać wyniki w gospodarstwie?
Zachowuj sprawozdania wraz z informacją o źródle i punkcie pobrania. Wyniki z kolejnych terminów porównuj tylko po sprawdzeniu jednostek oraz zakresu oznaczeń. Jeżeli gospodarstwo korzysta z kilku ujęć, prowadź dla nich oddzielne zapisy. Pozwoli to zauważyć zmianę i przekazać laboratorium konkretny problem do wyjaśnienia.
Decyzję o zmianie sposobu nawadniania lub uzdatniania oprzyj na pełnym obrazie: analizie wody, stanie instalacji, wymaganiach roślin i wynikach badań gleby. Jeżeli różnice wzrostu występują tylko na części pola, pomocne może być także oddzielne pobranie próbek gleby z reprezentatywnych obszarów. Łączenie materiału z wyraźnie różnych miejsc może ukryć miejscowy problem.
Źródła
- Centrum Doradztwa Rolniczego: kryteria, zasady i systemy nawadniania roślin.
- FAO: jakość wody w rolnictwie i interpretacja parametrów nawadniania.
- Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Gdańsku: informacje o jakości wody w produkcji świeżych owoców i warzyw.
