Liczebność dżdżownic na polu można porównać, przeglądając jednakowej wielkości próbki gleby pobrane z kilku miejsc w podobnych warunkach. Wynik pomaga zauważyć różnice między częściami pola lub kolejnymi sezonami, ale sam nie wystarcza do oceny żyzności. Na liczbę znalezionych osobników wpływają między innymi wilgotność, temperatura, głębokość pobrania i historia użytkowania stanowiska.
Co dżdżownice mówią o glebie?
Dżdżownice przemieszczają i rozdrabniają materię organiczną, a drążone przez nie korytarze tworzą część sieci porów glebowych. Kanały mogą ułatwiać ruch wody i powietrza oraz wzrost korzeni. Różne gatunki wykorzystują jednak różne części profilu: część przebywa bliżej powierzchni, inne żerują w glebie lub tworzą głębsze korytarze.
Obecność dżdżownic jest jednym ze wskaźników aktywności biologicznej gleby, ale nie daje odpowiedzi na wszystkie pytania o jej stan. Pole z licznymi dżdżownicami nadal może wymagać korekty odczynu lub wykazywać niedobór składnika pokarmowego. Z kolei niewielka liczba znaleziona podczas suchej pogody nie dowodzi, że zwierząt nie ma w głębszych warstwach.
Wynik najlepiej zestawić z obserwacją korzeni, wilgotności i układu brył. Pomaga w tym próba szpadlowa oceniająca strukturę gleby. Liczenie dżdżownic odpowiada na inne pytanie niż sama ocena bryły: pokazuje, ile osobników udało się znaleźć w określonej objętości gleby w danym dniu.
Kiedy i gdzie wykonać obserwację?
Do porównań wybierz okres, w którym gleba jest wilgotna, ale nie zalana ani zamarznięta. Unikaj wyciągania wniosków z próby wykonanej bezpośrednio po długiej suszy lub w innych warunkach wyraźnie odmiennych od poprzedniego pomiaru. Zapisz datę, ostatnie opady, przybliżoną wilgotność gleby i rodzaj okrywy. Dzięki temu łatwiej ocenisz, czy różnica między wynikami może wynikać z pogody.
Wybierz kilka punktów w każdej porównywanej części pola. Oddziel miejsca różniące się rodzajem gleby, położeniem lub historią zabiegów. Przykładowo górka i wilgotne obniżenie nie powinny być traktowane jako identyczne stanowiska tylko dlatego, że leżą na tej samej działce. Nie pobieraj wszystkich prób z uwrocia, koleiny lub miejsca po dawnej pryzmie, chyba że właśnie taki fragment chcesz zbadać osobno.
Jeśli porównujesz dwa sposoby użytkowania, postaraj się wybrać miejsca możliwie podobne pod względem gleby i ukształtowania terenu. Zapisz również przedplon, sposób uprawy, obecność resztek oraz termin ostatniego zabiegu. Różnica w liczbie osobników nie udowodni sama, że przyczyną jest jedna z tych praktyk, ale uporządkowane notatki ułatwią dalszą obserwację.
Jak policzyć dżdżownice w próbkach?
Do prostego porównania potrzebne są szpadel, miarka, jasna płachta lub pojemnik oraz notes. Ustal wymiary próby przed rozpoczęciem pracy i zachowaj je we wszystkich punktach. Można przyjąć na przykład powierzchnię 25 × 25 cm i głębokość 20 cm. To praktyczny sposób porównania własnych obserwacji, a nie uniwersalna metoda określania całej populacji w profilu.
- Odmierz powierzchnię próby i zaznacz jej granice. Wybierz sposób pobierania, który pozwoli zachować takie same wymiary w każdym punkcie.
- Wyjmij glebę do ustalonej głębokości, przełóż ją na płachtę i rozłóż na mniejsze części. Sprawdź także powierzchnię odkrywki i materiał przy korzeniach.
- Policz znalezione całe dżdżownice i zapisz wynik dla każdego punktu oddzielnie. Nie dodawaj fragmentów ciała jako osobnych osobników.
- Opisz warunki oraz cechy miejsca, a po obserwacji odłóż glebę i znalezione zwierzęta do odkrywki.
- W kolejnych punktach zastosuj tę samą głębokość, sposób przeglądania i podobną staranność. Powtórz ocenę w podobnej porze roku i przy zbliżonej wilgotności.
Ręczne przeglądanie nie wykrywa wszystkich osobników. Małe dżdżownice można przeoczyć, a część głębiej żyjących pozostanie poza próbką. Porównanie jest użyteczne przede wszystkim wtedy, gdy ograniczenia metody są podobne dla wszystkich ocenianych miejsc.
Jak przeliczyć wynik i czego z niego nie wyczytasz?
Próba o wymiarach 25 × 25 cm obejmuje 0,0625 m². Przykład: jeśli w czterech takich próbach znaleziono łącznie 12 dżdżownic, średnia wynosi trzy osobniki na próbę. Przeliczenie na powierzchnię daje 3 ÷ 0,0625, czyli 48 znalezionych osobników na m² w warstwie objętej poborem. Nie jest to pomiar wszystkich dżdżownic żyjących pod metrem kwadratowym pola.
Warto zachować wyniki pojedynczych punktów, a nie tylko średnią. W tym samym przykładzie rozkład 3, 3, 3 i 3 świadczy o większej równomierności obserwacji niż 0, 1, 2 i 9. Drugi wynik zachęca do sprawdzenia, czym wyróżnia się punkt z największą liczbą osobników: wilgotnością, resztkami na powierzchni, położeniem albo wcześniejszym użytkowaniem.
Nie ma jednej liczby, która bez znajomości gleby, pory roku i metody rozstrzyga o jej jakości. Jeśli w kolejnym roku wynik jest niższy, najpierw porównaj warunki pomiaru. Zmiana temperatury lub wilgotności mogła wpłynąć na rozmieszczenie zwierząt, nawet gdy sposób gospodarowania pozostał podobny.
Co można zrobić, gdy wyniki są niskie?
Zacznij od ustalenia, czy obserwowane miejsca mają podobne warunki wodne i czy nie występuje tam zagęszczenie. Jeżeli powierzchnia pola długo pozostaje mokra albo tworzą się koleiny, obejrzyj profil i historię przejazdów. Więcej informacji o sposobie porównania miejsc dostarcza także prosta próba wsiąkania wody, choć jej wynik również zależy od warunków pomiaru.
W dłuższym okresie znaczenie ma dopływ materii organicznej i sposób użytkowania pola. Resztki pożniwne, nawozy naturalne oraz rośliny uprawiane między plonami głównymi mogą dostarczać materiału organicznego, ale ich wpływ zależy od całego systemu gospodarowania. Przy wyborze roślin warto uwzględnić wodę, termin siewu i następstwo upraw; pomocne będzie omówienie doboru międzyplonu do stanowiska.
Istotna jest też intensywność mechanicznego poruszania gleby. Zmianę technologii rozpatruj jednak razem z presją chwastów, stanem resztek, warunkami wilgotnościowymi i wymaganiami kolejnej uprawy. Sam wynik liczenia nie jest wystarczającą podstawą do rezygnacji z orki ani do głębszego spulchniania całego pola.
Jeżeli odczyn lub zasobność budzą wątpliwości, potrzebne jest badanie laboratoryjne odpowiednio pobranych próbek. W planowaniu nawożenia przyda się również analiza składu obornika. Liczba dżdżownic nie zastępuje ani wyniku gleby, ani informacji o składnikach w nawozie.
Jak prowadzić porównanie przez kilka lat?
Zaznacz punkty na mapie gospodarstwa i zachowaj krótki zapis pomiarów: datę, wymiary próby, głębokość, liczbę osobników, wilgotność, uprawę i ostatnie zabiegi. W następnym terminie pobierz próbki w tych samych strefach, ale z nienaruszonej gleby obok wcześniejszych odkrywek. Kilka powtórzeń w porównywalnych warunkach daje mocniejszą podstawę do rozmowy o zmianach niż pojedynczy wynik.
Obserwacje warto zestawiać z wynikami badań gleby i zapiskami o plonie. Jeżeli liczebność wyraźnie różni się między strefami, potraktuj to jako wskazówkę do sprawdzenia stanowiska. Przyczyna może wynikać z kilku nakładających się czynników, a ich rozpoznanie wymaga obejrzenia pola i porównania danych z różnych terminów.
Źródła
- IUNG-PIB, Studia i Raporty, zeszyt 54: rola dżdżownic w kształtowaniu jakości gleb i wpływ zabiegów agrotechnicznych
- GIOŚ, Monitoring chemizmu gleb ornych Polski: materia organiczna gleby
