Pas zwartej roślinności między polem a rowem melioracyjnym może spowolnić wodę spływającą po powierzchni i zatrzymać część unoszonych z nią cząstek gleby. Jego skuteczność zależy jednak od ukształtowania terenu, gęstości roślin i tego, czy woda wpływa do pasa szerokim strumieniem, czy jednym głębokim żłobieniem. Przed jego wyznaczeniem warto obejrzeć pole po opadzie, sprawdzić granice działki i sposób utrzymania rowu oraz uwzględnić wymagania obowiązujące dane gospodarstwo.
Jak działa pas roślinności przy polu?
Podczas intensywnego deszczu część wody może spływać po powierzchni, zabierając drobne cząstki gleby i związane z nimi składniki. Gdy dociera do porośniętego pasa, łodygi i liście utrudniają jej szybki przepływ, a część materiału może osadzić się przed roślinnością lub między nią. Korzenie pomagają utrzymywać glebę, a powierzchnia pokryta roślinami jest mniej narażona na bezpośrednie uderzenia kropli deszczu.
Wody Polskie opisują strefy buforowe jako element ograniczający dopływ materiału glebowego i części substancji ze spływem powierzchniowym do wód. Nie oznacza to jednak, że każdy pas zatrzyma całą wodę lub wszystkie składniki. Duże znaczenie ma sposób, w jaki woda dociera do roślinności, oraz jej ilość podczas konkretnego opadu.
Pas przy rowie jest jednym z elementów ochrony, a nie zamiennikiem działań na całym polu. Jeśli ziemia przemieszcza się już na stoku, warto równolegle ograniczać odsłonięcie powierzchni i szukać przyczyn powstawania strug. Szersze omówienie tych działań znajduje się w poradniku o ochronie gleby przed erozją po zbiorach.
Gdzie wyznaczyć pas, żeby przechwytywał spływ?
Najpierw trzeba ustalić, którędy rzeczywiście płynie woda. Granica pola biegnąca wzdłuż rowu nie zawsze jest jedynym miejscem zagrożenia: spływ może skupiać się w obniżeniu terenu, koleinie albo przy wjeździe na działkę. Po deszczu warto obejrzeć ślady naniesionej ziemi, drobne żłobienia i miejsca, w których woda przekracza brzeg pola.
Pomocne jest porównanie obserwacji z kilku opadów. Jednorazowa kałuża może wynikać z chwilowego nasycenia gleby, natomiast powracający ślad spływu wskazuje miejsce wymagające dokładniejszego rozpoznania. Oględziny prowadź z bezpiecznego miejsca, bez schodzenia na niestabilną skarpę i bez wchodzenia do rowu.
Przy ocenie lokalizacji zwróć uwagę na:
- kierunek nachylenia pola i miejsca, w których zbiera się woda;
- ślady ziemi naniesionej na miedzę, brzeg rowu lub drogę;
- istniejącą roślinność, jej ciągłość i miejsca wyjeżdżone przez maszyny;
- granice użytkowanego gruntu oraz dostęp potrzebny do utrzymania rowu;
- wyloty drenów i inne urządzenia, których nie należy zasłaniać ani uszkadzać.
Jeżeli z pola stale dopływa woda jednym wyraźnym żłobieniem, samo pozostawienie wąskiego pasa na końcu stoku może nie rozwiązać problemu. Woda może przeciąć darń w jednym miejscu i przenieść ziemię dalej. W takiej sytuacji warto ustalić, gdzie zaczyna się koncentracja spływu, oraz skonsultować dobór działań z doradcą rolniczym lub specjalistą od gospodarki wodnej.
Jak dobrać szerokość i roślinność?
Nie ma jednej szerokości, która zapewni ten sam efekt na każdym polu. Znaczenie mają między innymi długość i nachylenie stoku, rodzaj gleby, szerokość odcinka zbierającego wodę oraz stan roślinności. Przed decyzją sprawdź również wymagania wynikające z położenia gruntu, sposobu korzystania z wód i zobowiązań przyjętych przez gospodarstwo. Pas zaplanowany dla ochrony gleby nie musi być tożsamy ze strefą wymaganą przez konkretny przepis lub program.
Praktycznym celem jest utrzymanie możliwie ciągłej, dobrze zakorzenionej pokrywy dopasowanej do siedliska. Na brzegu okresowo wilgotnym warunki mogą być inne niż kilka metrów dalej, na suchej części pola. Dobierając rośliny, uwzględnij wilgotność, zacienienie, możliwość koszenia i sposób użytkowania sąsiedniego gruntu. Gotowa mieszanka dobrana wyłącznie według nazwy nie musi sprawdzić się w każdym miejscu.
Warto wykorzystać istniejącą, stabilną darń, jeśli jest odpowiednio zwarta i znajduje się we właściwym miejscu. Gdy pojawiają się puste powierzchnie, trzeba najpierw sprawdzić przyczynę: może nią być przejazd sprzętu, zaleganie wody, zacienienie albo znoszenie gleby. Dosiew bez usunięcia przyczyny może nie dać trwałego efektu. Pomocne mogą być wskazówki dotyczące oceny darni przed podsiewem, choć sposób zagospodarowania pasa przy rowie należy dostosować do jego odrębnej funkcji.
Co sprawdzać po deszczu i podczas prac polowych?
Po silniejszym opadzie obejrzyj pas od strony pola. Równomiernie rozłożony, cienki osad może świadczyć o tym, że część materiału została zatrzymana. Duży wał ziemi, świeży wyrwowy kanał albo ślady wody omijającej roślinność są sygnałem do ponownej oceny sytuacji. Sam wygląd pasa nie pozwala jednak obliczyć, ile gleby lub składników zatrzymano.
Kontroluj zwłaszcza miejsca przejazdów, końce pasa i obniżenia terenu. Wielokrotne przejeżdżanie po mokrej darni może ją uszkodzić i utworzyć koleiny kierujące wodę wprost do rowu. Organizując dojazd do pola, warto wyznaczyć miejsce przekraczania pasa i sprawdzić, czy nie pogarsza ono jego ciągłości. Gdy pojawiają się zastoiska, ich przyczyną może być zarówno ukształtowanie terenu, jak i stan gleby lub odpływu. Pomaga w tym osobna ocena zastoin wodnych po opadach.
Roślinność wymaga utrzymania stosownie do warunków miejsca i obowiązujących zasad. Termin oraz sposób koszenia nie powinny niszczyć darni ani utrudniać funkcjonowania urządzeń wodnych. Przed pracami zmieniającymi skarpę, przekrój rowu lub urządzenia melioracyjne ustal, kto nimi zarządza i jakie uzgodnienia są potrzebne. Nie zasypuj rowu ani nie blokuj odpływu wody w celu zatrzymania spływającej ziemi.
Czy pas zastąpi drenaż albo poprawę struktury gleby?
Nie. Pas oddziałuje przede wszystkim na wodę i materiał przemieszczające się po powierzchni w miejscu jego położenia. Drenaż służy gospodarowaniu nadmiarem wody w glebie, a jego stan trzeba oceniać oddzielnie. Jeżeli na polu długo utrzymuje się woda, warto sprawdzić również poziom wody w rowie, widoczność wylotów i historię działania odwodnienia. Szczegóły opisuje poradnik o kontroli drenażu pola po ulewie.
Podobnie pas nie usunie automatycznie zagęszczenia ani nie odbuduje struktury na całej działce. Ograniczenie zbędnych przejazdów po mokrej glebie, utrzymywanie jej pokrycia i właściwe następstwo upraw mogą uzupełniać ochronę brzegu. Rozwiązania trzeba dobierać do pola, ponieważ intensywne spulchnienie wykonane w niewłaściwych warunkach również może zwiększyć podatność gleby na przemieszczanie.
